Giữ đàn ong dú qua mùa khô Tà Đùng: hoa cà phê, sương lạnh

Mùa khô ở vùng hồ Tà Đùng là một nghịch lý dễ thương với người nuôi ong. Trời không mưa suốt mấy tháng, gió thổi rát mặt, nhưng đúng giữa mùa đó các đồi cà phê lại nở trắng sau mỗi đợt tưới, mùi hoa bay xuống tận mép hồ. Đàn ong dú được một bữa no hiếm có, nếu người nuôi biết đón. Còn nếu không, cũng chính lứa hoa ấy kéo theo thuốc phun, và sương lạnh sáng sớm vẫn ở đó chờ những đàn yếu.

Bài này chia mùa khô Tà Đùng thành ba chặng theo nhịp tưới cà phê, vì ở đây nhịp tưới mới là cái lịch thật của đàn ong.

Chặng một: từ cuối mưa tới đợt tưới đầu

Mưa dứt, gió mùa khô bắt đầu thổi, cỏ ven rẫy khô dần. Đêm và sáng sớm vùng cao lạnh hơn nhiều so với buổi trưa. Ong dú không ra khỏi tổ khi trời còn lạnh, nên một ngày kiếm ăn ngắn lại, chỉ còn mấy giờ quanh trưa.

Việc chính của chặng này là giữ ấm và giữ vốn:

• Kiểm các khe hở trên thùng, trám kín phía đón gió. Ong tự thu hẹp cửa tổ, không cần người bít.
• Kê thùng cao khỏi mặt đất ẩm, nắp có mái che để sương không đọng thẳng.
• Quay cửa tổ đón nắng sáng để đàn ấm nhanh và bay sớm hơn.
• Không thu mật. Phần cất từ cuối mùa mưa là lương ăn tới khi cà phê nở.

Chặng hai: khi cà phê nở

Ở Tây Nguyên, người trồng cà phê tưới đợt đầu trong mùa khô để cây đồng loạt ra hoa, rồi tưới thêm vài đợt sau. Mỗi đợt nở chỉ kéo dài vài ngày nhưng rất đậm. Với ong dú, đây là lúc tích mật và phấn mạnh nhất trong cả mùa khô.

Đi kèm là rủi ro thuốc. Một số rẫy phun thuốc trừ sâu, thuốc dưỡng quanh thời gian ra hoa. Cách đi qua chặng này:

1. Làm quen với chủ các rẫy quanh trại, xin được báo trước ngày phun.
2. Nếu rẫy sát thùng phun lúc hoa nở, che cửa tổ bằng lưới thoáng từ sáng sớm hôm đó, mở lại vào hôm sau.
3. Đặt thùng ở phía rẫy ít phun, hoặc giữa vạt cây rừng và rẫy để ong có lựa chọn.
4. Sau mỗi đợt nở, đứng xem cửa tổ: thấy ong chết rải rác trước cửa là dấu hiệu trúng thuốc, ghi lại rẫy nào phun hôm đó.

Có thể đọc thêm về các lứa hoa khác quanh vùng ở chuyên mục Nguồn hoa địa phương.

Chặng ba: sau hoa, trước mưa

Hết các đợt tưới, đồi cà phê đậu trái non và không còn hoa. Gió vẫn khô, nắng trưa gắt hơn, mưa đầu mùa còn vài tuần nữa mới tới. Đây là quãng đàn dễ hụt nhất, nhất là nếu người nuôi đã thu mật ngay sau lứa hoa cà phê.

Nếu muốn thu mật, nên lấy ít, chỉ các bầu ở rìa, và chỉ ở những đàn thật đông. Mật ong dú chua thanh, nhiều nước, lấy xong để ngăn mát.

Ven hồ: sương dày, đêm lạnh

Đặt thùng nhìn ra hồ thì đẹp, nhưng mép nước là nơi sương đọng dày nhất và gió lùa mạnh nhất. Nên lùi thùng lên chỗ cao hơn, có cây chắn phía hồ, cách xa mép nước. Nắp thùng nên có mái nhô ra để nước sương không chảy vào khe. Đàn nhỏ, mới tách càng cần chỗ kín vì ít ong giữ nhiệt.

Thêm đàn, học thêm, và chuyện mật

Qua một mùa khô, người nuôi ở Tà Đùng thường thấy rõ đàn nào chịu lạnh, đàn nào kém. Đàn kém có thể để nhập hoặc thay bằng tổ giống khoẻ khi mưa về, thay vì vào rừng ven hồ bắt tổ hoang. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, hộp quà mật và son dưỡng môi từ sáp ong dú; đàn từ vùng thấp chở lên cao nên đặt chỗ kín gió và cho nghỉ vài ngày trước khi mở cửa. Ai muốn tận mắt xem cách tách đàn, chăm đàn trước khi tự làm có thể tham gia tour học thực hành tại trại. Những kinh nghiệm khác từ người nuôi quanh hồ có ở chuyên mục Kinh nghiệm người nuôi.

Câu hỏi thường gặp