Nuôi ong dú lâu năm ở Tà Đùng: ven hồ, ven rừng

Quanh hồ Tà Đùng, đồi nối đồi, rẫy cà phê, tiêu nằm sát mép rừng, sáng nào sương cũng giăng trên mặt nước. Ở một nơi như vậy, người mới nuôi ong dú dễ nghĩ mình đang ở chỗ thuận nhất: rừng nhiều, hoa nhiều, ong hoang cũng sẵn. Người đã nuôi ở đây lâu năm lại hay bắt đầu câu chuyện bằng những điều họ đã thôi làm.

Bài viết gom các ghi nhận chung của người nuôi ven rừng cao nguyên, không kể về một cá nhân nào, để ai muốn nuôi quanh vùng hồ có cái nhìn thực tế từ đầu.

Điều đầu tiên đã thôi làm: đi tìm tổ trong rừng

Ở vùng ven rừng, chuyện thấy tổ ong dú trong bọng cây, hốc đá không hiếm. Người mới hay nghĩ cưa khúc cây mang về là có đàn miễn phí. Người làm lâu đều đã bỏ việc này, vì mấy lý do rất thực:

• Cưa bọng, đục tổ làm vỡ bình mật, bình nhộng; đàn mang về thường suy rồi tàn, hoặc bỏ đi.
• Mỗi lần lấy tổ là bớt đi một đàn ngoài tự nhiên, trong khi chính những đàn đó giữ cho rừng và rẫy quanh hồ được thụ phấn.
• Vào rừng chặt cây, lấy tổ còn có thể vướng quy định bảo vệ rừng.

Cách đi đường dài là mua một vài đàn khoẻ đã quen thùng, rồi nhân bằng tách đàn khi đàn mẹ đủ sức.

Đặt thùng sát rừng: những gì phải tính

Mép rừng cho ong nhiều nguồn ăn, nhưng cũng mang tới đủ thứ phiền. Người nuôi lâu ở Tà Đùng cân nhắc theo bảng sau.

Vì vậy nhiều người không đặt thùng sâu trong rẫy mà để quanh nhà, cách mép rừng một khoảng: ong vẫn bay tới rừng, còn mình thì trông được. Các cách bố trí khác có trong mục Mô hình nuôi phù hợp.

Sương sớm và mưa dầm: học cách không lo thừa

Trên cao nguyên, sáng sớm lạnh hơn vùng đồng bằng nhiều, có hôm sương mù dày tới khi nắng lên. Ong dú ra muộn, có ngày gần trưa mới đi làm. Mùa mưa, thường kéo dài từ khoảng tháng 5 đến tháng 10, có những đợt mưa dầm cả tuần.

Người mới hay mở thùng vì tưởng đàn bệnh. Người lâu năm chỉ làm mấy việc:

1. Quay cửa tổ đón nắng sớm phía đông để thùng ấm nhanh.
2. Che mưa tạt, giữ nắp khô; không mở thùng những ngày mưa lạnh.
3. Chỉ so sánh sức đàn ở những ngày nắng ráo, không ở ngày mưa.
4. Giữ dự trữ mật đủ trong tổ để đàn qua các đợt ít ra ngoài.

Mùa hoa cà phê và chuyện thuốc trên rẫy

Vào mùa khô, khi rẫy cà phê được tưới, hoa nở trắng đồi, ong đi làm rất đông. Đây là quãng mà đàn nặng lên rõ nhất trong năm ở nhiều nơi quanh hồ. Nhưng cùng quãng đó, rẫy có thể phun thuốc. Người nuôi lâu thường giữ quan hệ với các chủ rẫy kế bên, xin được báo trước, và che cửa tổ những hôm phun gần. Rẫy tiêu, mắc ca, cây ăn trái và hoa dại ven rừng nối tiếp sau đó. Tìm hiểu thêm trong mục Nguồn hoa địa phương.

Điều giữ người ta ở lại

Hỏi vì sao vẫn nuôi dù đường xa, mưa dầm, kiến rừng, người làm lâu ở đây hay nói tới cảm giác sáng ra đứng bên thùng nhìn ong bay vào màn sương, và hũ mật chua thanh lấy từ cà phê, tiêu, hoa rừng mà mình biết rõ từng cây. Đó không phải thứ đo được bằng số thùng. Cũng vì vậy họ giữ đàn vừa sức, ghi lại từng mùa, và không bao giờ đẩy đàn tới kiệt để lấy thêm mật.

Muốn nuôi quanh hồ mà chưa có đàn

Thay vì vào rừng tìm tổ, người làm lâu khuyên mua vài đàn giống khoẻ đã quen thùng, học kỹ cách tách rồi tự nhân dần. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật. Ai muốn xem tận nơi cách đặt thùng, cách tách đàn trước khi bắt đầu có thể tham gia tour học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp