Mua tổ ong dú Tà Đùng: trại lớn hay hộ ven rừng

Vùng Tà Đùng có một điều mà ít nơi khác có: rừng còn sát nhà. Đi dọc đường ven hồ, thỉnh thoảng gặp người mời mua tổ ong dú nằm trong khúc gỗ, nói là «tổ nhà nuôi». Có khi đúng là đàn nuôi được tách ra. Có khi là tổ vừa cưa từ cây trong rừng. Với người mua ở đây, câu hỏi «trại lớn hay hộ nhỏ» luôn đi kèm câu hỏi khác quan trọng hơn: tổ này từ đâu ra.

Vì sao không nên mua tổ phá từ rừng

Tổ rừng nằm sâu trong thân cây. Muốn lấy ra phải cưa, chẻ, nên bầu mật bể, khối ấu trùng dập, ong thợ chết nhiều. Đàn mang về thường yếu, không ít đàn bỏ tổ sau vài tuần. Người mua mất tiền mà không có đàn. Chưa kể, mỗi tổ rừng bị phá là một đàn ngoài tự nhiên mất đi, mà chính những đàn đó giúp thụ phấn cho cây rừng và vườn quanh hồ.

Cách đúng để có đàn là tách: lấy một phần đàn mẹ khoẻ trong thùng nuôi sang thùng mới. Người nuôi có nghề làm việc này đều đặn, nên họ có tổ để bán mà không phải vào rừng.

Nhận ra tổ tách và tổ rừng

Nhiều người nuôi lâu năm vẫn giữ một ít đàn trong khúc gỗ cũ, đó là chuyện bình thường. Điều cần nhìn là vết cưa cũ hay mới, và người bán có cho xem chỗ nuôi của họ không.

Mua của hộ nuôi tại chỗ

Hộ nuôi ở Tà Đùng, Đắk Som, Đắk R'Măng hiểu rõ những thứ người dưới xuôi không ngờ tới: sương sớm dày, buổi sáng lạnh khiến ong ra muộn, mùa mưa kéo dài và ẩm, đất đồi dốc. Họ biết đặt thùng ở đâu để có nắng sớm hong khô, biết ven rừng thì kiến rừng, thằn lằn tấn công cửa tổ thế nào.

Mua tổ ở đây thì đàn đã quen khí hậu, quen hoa cà phê, cây ăn trái và cây rừng quanh vùng. Đường chở ngắn. Nhược là số tổ ít, có khi phải chờ đàn mẹ đủ mạnh mới tách. Muốn biết các mùa hoa ở vùng này, xem mục Nguồn hoa địa phương.

Mua từ trại lớn ở vùng thấp chở lên

Nếu cần nhiều thùng một lúc, hoặc muốn có người bán quen đóng gói và có hồ sơ từng đàn, nhiều người tìm tới trại lớn ở nơi khác. Khi đó cần tính tới chặng đường đèo:

1. Bịt cửa tổ, chèn chặt thùng, để thẳng đứng suốt đường.
2. Chở vào chiều tối hoặc sáng sớm, tránh nắng gắt trên xe ở đoạn đường thấp.
3. Lên tới nơi thì đặt ngay vào chỗ cố định, chờ đàn yên mới mở cửa.
4. Mấy tuần đầu, đàn từ vùng ấm lên vùng sương lạnh có thể ra vào chậm hơn buổi sáng. Đừng vội kết luận đàn yếu.

Trước khi mua, hỏi trại xem họ đã từng bán tổ lên vùng cao chưa và có dặn gì thêm không.

Đặt thùng ở vùng ven rừng, ven hồ

• Nắng sớm chiếu vào cửa tổ để đàn ấm lên, ra làm sớm hơn.
• Mái che chống mưa dầm, thùng vẫn thoáng để không đọng sương bên trong.
• Chân kệ cao, chống kiến, không cho cành cây chạm vào thùng.
• Tránh đặt sát mép rừng, nơi thú nhỏ hay qua lại.

Những gì bà con trong vùng đã làm qua mùa mưa và mùa lạnh có ở mục Kinh nghiệm người nuôi.

Muốn học bài bản trước khi nuôi

Nếu còn lăn tăn chưa biết tự phân biệt tổ, có thể dành một chuyến xuống trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh. Trại tách tổ giống từ đàn nhà, ngoài ra có mật ong dú, son dưỡng môi và đồ làm từ sáp ong dú, hộp quà mật. Tìm hiểu ở trại Ong Quý, hoặc đăng ký buổi tham quan, thực hành tại trại để tận tay mở một thùng tách chuẩn, nhìn bên trong ra sao. Thấy một lần rồi, về Tà Đùng nhìn tổ người ta mời là nhận ra ngay.

Câu hỏi thường gặp