Lấy tổ ong dú Tà Đùng: hỏi gì để tránh tổ rừng

Vùng Tà Đùng có hồ, có rừng, có rẫy cà phê và tiêu men theo sườn đồi. Ở một nơi như thế, ong dú sống tự nhiên trong hốc cây, hốc đá không hiếm, và cũng vì thế mà có người đi tìm tổ ngoài rừng, cưa khúc gỗ mang về bán. Người mua từ xa đến, thấy khúc gỗ có ong ra vào, tưởng đó là «tổ quý». Thật ra đó là thứ không nên mua.

Cho nên ở vùng ven rừng, câu hỏi đầu tiên với chủ trại không phải về giá hay về sản lượng, mà là: tổ này từ đâu ra. Hỏi được rõ câu đó rồi mới tới những chuyện khác như đêm lạnh, mùa mưa dài và vườn cà phê quanh trại.

Câu hỏi số một: tổ này từ đâu ra?

Ong dú nhân đàn bằng cách tách tổ: người nuôi chia một phần đàn, phần ấu trùng và dự trữ sang thùng mới, để đàn mới tự gây dựng. Đó là cách bền vững, không đụng tới rừng. Ngược lại, tổ bắt từ rừng là phá nơi sống của đàn hoang, và đàn bị cưa ra khỏi hốc cây cũ thường hao hụt, khó trụ.

Hỏi thẳng chủ trại: tổ tách từ thùng nào, khi nào, cho xem đàn mẹ được không. Rồi đối chiếu bằng mắt:

Nếu người bán bảo khúc gỗ «nuôi lâu rồi» nhưng vết cưa còn tươi, vỏ cây còn bám rêu rừng, thì nên dừng lại. Mua tổ rừng là tiếp tay cho việc khai thác đàn hoang, và cũng hiếm khi đem lại một đàn khoẻ.

Đàn có quen khí hậu mát và mùa mưa dài?

Vùng ven hồ, ven rừng của cao nguyên có buổi sớm sương dày, đêm se lạnh, ngày nắng, chênh lệch nhiệt rõ. Mùa mưa ở đây kéo dài nhiều tháng giữa năm. Đàn ong dú ở trại trong vùng đã quen nhịp này. Nên hỏi:

1. Những sáng sương dày, ong bắt đầu bay lúc nào?
2. Đêm lạnh, thùng có được che kín, đặt khuất gió không?
3. Mùa mưa dầm năm rồi đàn có bị thiếu ăn, có phải để lại nhiều mật không?
4. Thùng đặt ven hồ có bị ẩm, mốc không?

Người định mang đàn xuống vùng thấp nóng hơn thì hỏi thêm: chủ trại có từng gửi đàn đi xa chưa, đàn về chỗ nóng hay gặp vấn đề gì. Một trại thật thà sẽ nói rõ là đàn cần thời gian làm quen, và nên đi vào lúc trời dịu.

Rẫy cà phê, tiêu quanh trại

Hoa cà phê nở trắng rẫy trong mùa khô là nguồn ăn quý cho ong. Nhưng cũng quanh mùa đó, nhiều rẫy tưới, bón và phun xịt. Hỏi chủ trại:

• Rẫy xung quanh phun mùa nào, chủ trại làm gì để giữ đàn.
• Đàn có từng chết rải rác sau một đợt phun không.
• Thùng đặt sát rẫy hay lùi vào chỗ có cây rừng, cây bóng mát.

Câu trả lời giúp biết cả cách đặt thùng ở nhà mình nếu nhà cũng có rẫy. Thêm thông tin các mùa hoa trong vùng ở chuyên mục Nguồn hoa địa phương.

Chở xuống dốc, qua đường đèo

Đường quanh vùng hồ và các cung đường đèo nhiều dốc, xóc. Hỏi người bán: chở lúc nào, thùng ràng ra sao. Chuẩn là chở khi ong đã về tổ, bịt cửa tổ bằng lưới thoáng, thùng đứng thẳng, chèn chặt để không va đập. Về tới nơi, đặt thùng vào chỗ đã chọn, để yên qua đêm rồi sáng mới mở cửa. Ong dú không có ngòi đốt, nên việc bê thùng, mở thùng không cần đồ bảo hộ, chỉ cần tay nhẹ.

Những chuyện đặt thùng ven hồ, ven rừng cho hợp có ở chuyên mục Mô hình nuôi phù hợp.

Mua tổ giống ở đâu cho yên tâm

Muốn chắc chắn tổ không phải từ rừng, tốt nhất mua từ trại có đàn mẹ, có lịch tách đàn ghi chép rõ. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh tách tổ giống từ đàn nuôi trong thùng, không bắt tổ rừng; trại còn có mật ong dú, các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật. Đàn từ vùng nóng lên cao nguyên mát cũng cần làm quen, nên khi hỏi tổ giống cứ hỏi rõ cách đưa đàn lên và chăm trong mấy tuần đầu.

Có đàn rồi, nên ghi lại ngày tách, ngày lấy mật, những đợt phun quanh rẫy. Ứng dụng quản lý trại Ong Dú giúp lưu những ghi chép đó và nhắc lịch kiểm thùng, để năm sau tự trả lời được đúng những câu mà mình từng hỏi người bán.

Câu hỏi thường gặp