Đánh giá trại ong dú Tà Đùng: phân biệt tổ tách, tổ rừng

Quanh lòng hồ Tà Đùng, nhiều nhà trồng cà phê, tiêu, sầu riêng sát mép rừng, và không ít nhà có vài thùng ong dú đặt dưới mái hiên hay trong rẫy. Người dưới xuôi lên chơi, thấy ong hiền, thấy mật lạ, hay hỏi mua tổ mang về. Ở vùng ven rừng như thế này, câu hỏi đầu tiên khi đánh giá một trại không phải là tổ khoẻ hay yếu, mà là: tổ này ở đâu ra.

Tổ ong dú tử tế được nhân bằng cách tách từ đàn đang nuôi. Tổ cưa từ thân cây hay bắt từ hốc đá trong rừng thì vừa làm nghèo rừng, vừa thường yếu, dễ bỏ tổ khi chuyển chỗ. Người mua có trách nhiệm không nên tiếp tay cho việc này, và cũng chẳng được lợi gì khi mua phải.

Nhận ra tổ bắt từ rừng

Không ai treo bảng ghi «tổ rừng». Nhưng có những dấu hiệu khá rõ:

Gặp vài dấu hiệu bên cột phải thì nên thôi. Ngoài chuyện rừng, tổ vừa bị phá ra khỏi hốc cây đang rối loạn, rất dễ suy hoặc bỏ đi khi về chỗ mới.

Trại ven rừng phải chống được những gì

Kiến rừng và thú nhỏ

Sát rừng thì kiến nhiều loại, thêm thằn lằn, chuột, có nơi còn sóc, chồn. Nhìn chân kệ có chặn kiến, thùng có kín khe, cửa tổ có thu nhỏ vừa ong ra vào không. Hỏi trại năm rồi có mất tổ nào vì kiến hay thú phá không — người nuôi thật sẽ kể cụ thể.

Sương và lạnh ban đêm

Vùng cao nguyên ban ngày nắng nhưng đêm và sáng sớm se lạnh, nhiều sương, nhất là mấy tháng cuối năm đầu năm. Thùng có thành dày, mái che kín, không đặt chỗ gió lùa trống trải là trại có tính toán.

Thuốc trên rẫy

Cà phê ra hoa vào mùa khô, cũng là lúc nhiều nhà tưới, bón và phun xử lý. Hỏi trại rẫy quanh đó phun lúc nào, có báo nhau không. Ong dú đi lấy mật hoa cà phê rất siêng, nên phần này đáng hỏi kỹ. Xem thêm lịch hoa vùng hồ ở mục Nguồn hoa địa phương.

Mở nắp: nhìn gì trong tổ ven rừng

• Cầu nhộng ở giữa, đang được xây thêm, có ong non bám.
• Bọng mật và bọng phấn đầy đặn quanh rìa, không vỡ chảy.
• Thành thùng khô, không đọng hơi nước do sương.
• Không thấy kiến bò bên trong, không có xác ong chất đáy.

Ong dú không có ngòi đốt, nên mở nắp và đứng sát xem không cần đồ bảo hộ, chỉ nên làm chậm tay.

Chở tổ từ Tà Đùng về xuôi

Đường từ lòng hồ ra quốc lộ rồi xuống đồng bằng có đoạn đèo dốc, xóc, và nhiệt độ chênh lệch lớn khi xuống thấp. Vài việc cần làm:

1. Đóng cửa tổ chiều tối hôm trước khi ong đã về đủ, để lỗ thông hơi có lưới.
2. Chèn thùng chắc, đứng thẳng, không để nắng chiếu trực tiếp khi xuống tới vùng nóng.
3. Đi sớm, nghỉ dọc đường thì để xe ở chỗ râm.
4. Về tới nơi để tổ nghỉ, mở cửa khi trời mát, đặt chỗ có bóng chiều.

Tổ quen khí hậu mát trên cao về đồng bằng nóng cần thời gian thích nghi, nên chỗ đặt mới càng mát càng tốt.

Mua ở đâu cho yên tâm

Đi du lịch Tà Đùng, mua tổ làm kỷ niệm thì vui, nhưng chặng đường dài là thử thách với đàn ong. Nếu nhà ở Đông Nam Bộ hay Sài Gòn, có thể chọn tổ giống tách từ trại gần nhà hơn. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nhân tổ bằng cách tách, không bắt tổ rừng, và làm thêm mật ong dú, son dưỡng môi từ sáp ong dú, hộp quà mật — xem ở ongquy.com. Muốn tận mắt thấy tổ tách khác tổ rừng thế nào thì có tour xem trại và học thực hành. Chuyện bà con quanh hồ nuôi ra sao có ở mục Kinh nghiệm người nuôi.

Câu hỏi thường gặp