Làm rẫy Tà Đùng: đặt tổ ong dú ở nhà hay ở rẫy

Quanh lòng hồ Tà Đùng, phần đông nhà nào cũng có rẫy: cà phê, tiêu, điều, sầu riêng mới trồng xen. Ngày lên rẫy, chiều về nhà, mùa thu hoạch thì ở lại chòi rẫy cả tuần. Nuôi ong dú kèm việc rẫy vì thế không phải chuyện «có rảnh không», mà là câu hỏi cụ thể hơn: đặt tổ ở nhà hay đặt ở rẫy? Trả lời đúng câu này thì những chuyện còn lại tự gọn.

Ở nhà hay ở rẫy: so thẳng hai bên

Nhiều nhà kết hợp: phần lớn tổ ở nhà, vài tổ khoẻ nhất đặt cạnh chòi rẫy vào những tháng có người ở lại. Hết mùa thì để yên ở đó hay đưa về là tuỳ chỗ đặt có an toàn không — nhưng nhớ dời tổ là việc làm ít lần, không phải tuần nào cũng chở qua chở lại.

Mùa tưới cà phê: hoa nhiều, thuốc cũng nhiều

Ở cao nguyên, mùa khô kéo dài nhiều tháng, cà phê được tưới nước để ra hoa đồng loạt. Hoa cà phê nở trắng rẫy, thơm cả vùng, ong dú tận dụng rất tốt. Nhưng cùng khoảng thời gian đó, nhiều rẫy phun thuốc trừ sâu, trừ rệp. Ba điều nên làm:

1. Nếu tổ đặt ở rẫy, đặt ở rìa lô, gần chòi, cuối hướng gió so với chỗ hay pha thuốc.
2. Rẫy nhà mình thì phun chiều muộn, không phun lúc hoa đang nở rộ ban ngày nếu tránh được.
3. Rẫy giáp ranh thì hỏi hàng xóm lịch phun; ngày phun đóng cửa tổ, hôm sau mở lại.

Mùa mưa thì hoa thưa hơn, đàn sống nhờ cỏ dại ven lô, hoa ở bìa rừng, cây che bóng trong rẫy. Những tháng này ít phải lo thuốc nhưng lại phải lo ẩm và mưa đầu mùa rất lớn. Xem thêm từng nhóm cây ra hoa theo mùa ở chuyên mục Nguồn hoa địa phương.

Ven rừng: kiến, thú và đêm lạnh

Kiến rừng

Kiến rừng vùng ven hồ, ven rừng tự nhiên to và hung hơn kiến vườn. Chén nước chân kệ phải rộng, sâu, thả dầu; trụ kệ cao và trơn. Kiểm tra mỗi lần lên rẫy, vì một ngày chén cạn là đủ để kiến tràn.

Thú nhỏ

Một số loài thú nhỏ, chim, thằn lằn biết tìm tới tổ có mật. Thùng tổ nên đóng chắc, nắp có chốt, đặt trên kệ có lưới bao hoặc trong mái chòi. Đừng để tổ sát mặt đất ở rẫy.

Đêm lạnh

Tà Đùng nằm trên cao, đêm mùa khô có lúc se lạnh. Thùng gỗ dày, khe kín, đặt khuất gió đêm. Không cần quấn ủ cầu kỳ, chỉ cần tổ không đặt ở chỗ hun hút gió.

Một tuần lên rẫy, một tuần ở nhà

Lịch thật của người làm rẫy không đều. Gợi ý đơn giản:

• Ngày lên rẫy: trước khi đi, nhìn cửa tổ ở nhà, châm nước. Tới rẫy, ghé tổ cạnh chòi trước khi vào lô.
• Mùa thu hoạch ở lại rẫy: nhờ người ở nhà châm nước chân kệ; không giao việc mở tổ.
• Ngày mưa không lên rẫy: lúc tạnh ráo thì sửa mái che, đóng thùng, ghi sổ.
• Mùa mưa, đàn đông: chọn ngày nắng để tách đàn ở tổ nhà, nơi theo dõi được hằng ngày.

Mở tổ, tách đàn, thu mật thì luôn ưu tiên làm ở tổ đặt nhà. Tổ ở rẫy chỉ nên để giữ đàn và hưởng hoa. Thêm kinh nghiệm của người nuôi trong vùng ở Kinh nghiệm người nuôi.

Đừng bắt tổ rừng, hãy mua tổ giống

Đi rẫy ven rừng, thỉnh thoảng sẽ gặp tổ ong dú hoang trong hốc cây. Để chúng yên. Bắt tổ rừng làm vỡ tổ, phần lớn đàn chết hoặc bỏ đi, lại phá chính nguồn ong tự nhiên của vùng. Đường bền hơn là bắt đầu từ tổ giống đã ổn định rồi tách dần. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống, mật ong dú, son dưỡng môi làm từ sáp ong dú, hộp quà mật; khi hỏi mua tổ, nói rõ nhà ở vùng cao, gần rừng để trại chọn thùng và đàn phù hợp. Ai muốn tận tay học tách đàn trước khi tự làm có thể tham khảo tour học tại trại.

Câu hỏi thường gặp